Class Notes
प्रथमा कक्षा (July 12, 2026)
काव्यवर्गः
Kalidasa अभिज्ञानशाकुन्तलम् नान्दी श्लोकः
श्रग्धरा छन्दः
ध्वनिः example
To identify the different छन्दः, we may use this shortcut:
यमाताराजभानसलगा
| य | यमाता | लघु-गुरु-गुरु |
| म | मातारा | गुरु-गुरु-गुरु |
| त | ताराज | गुरु-गुरु-लघु |
| र | राजभा | गुरु-लघु-गुरु |
| ज | जभान | लघु-गुरु-लघु |
| भ | भानस | गुरु-लघु-लघु |
| न | नसल | लघु-लघु-लघु |
| स | सलगा | लघु-लघु-गुरु |
गृहपाठः
अस्ति कश्चित् वाग्विशेषः?
- कुमारसम्भवम् - अस्ति
अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः।
पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः॥
- मेघदूतम् - कश्चित्
कश्चित् कान्ताविरह-गुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः
शापेनास्तङ्गमित-महिमा वर्षभोग्येण भर्तुः ।
यक्षश्चक्रे जनकतनया-स्नान-पुण्योदकेषु
स्निग्धच्छाया-तरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥
- रघुवंशम् - वाग्
वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥
व्याकरणवर्गः
प्रकृतिप्रत्ययः प्राथमिक परिचयः
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् - 1.2.45
इत्युक्ते अर्थवत् अधातुः अप्रत्ययः
भूवादयो धातवः - 1.3.1
Panini wrote five books
प्रत्ययः - 3.1.1
इत्युक्ते प्रत्ययः
परश्च - 3.1.2
इत्युक्ते अनन्तरम् आगच्छति
प्रत्ययानाम् ५ गणाः
- सुप्-प्रत्यय-गणः
- तिङ्-प्रत्यय-गणः
- कृत्-प्रत्यय-गणः
- तद्धित-प्रत्यय-गणः
- सनादि-प्रत्यय-गणः
गृहपाठः
Memorize the four सुत्राणि and सुत्रसङ्ख्याः. Memorize the प्रत्ययानाम् ५ गणान्
द्वितीया कक्षा (July 19, 2026)
काव्यवर्गः
First of the four shlokAH: यास्यत्यद्य …
शार्दूलविक्रीडितम् छन्दः
Another example:
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृताया
वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
त्रितीया कक्षा (July 26, 2026)
काव्यवर्गः
Definitions of both श्रग्धरा छन्दः and शार्दूलविक्रीडितम् छन्दः
म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ।
म-र-भ-न-य-य-य गण, three times (with a यति (pause) at the end of each)
सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ।
म-र-स-ज-स-त गण + गुरु, with a यति after 12 (सूर्य = 12, अश्व = 7) in a total of 19.
चतुर्थी कक्षा (August 2, 2026)
काव्यवर्गः
Second of the four shlokAH: पातुम् …
गृहपाठः
| त्वम् | युवाम् | यूयम् |
| त्वाम् / त्वा | युवाम् / वाम् | युष्मान् / वः |
| त्वया | युवाभ्याम् | युष्माभिः |
| तुभ्यम् / ते | युवाभ्याम् / वाम् | युष्मभ्यम् / वः |
| त्वत् | युवाभ्याम् | युष्मत् |
| तव / ते | युवयोः / वाम् | युष्माकम् / वः |
| त्वयि | युवयोः | युष्मासु |
पञ्चमी कक्षा (August 9, 2026)
काव्यवर्गः
Revision of the three shlokAH covered so far.